Landsnefndin fyrri 1770-1771

Forsaga

Fyrir meira en hálfri öld hófst löng vegferð, vinna við að gefa út skjöl Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771, þegar Bergsteinn Jónsson síðar prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands bjó bréf frá nefndinni og nokkurra embættismanna til útgáfu á vegum Sögufélags. Út komu tvö bindi, hið fyrra árið 1958 og síðara 1961. Undirbúningur hélt áfram að útgáfu bréfa embættismanna, en óráðið var þá hversu mikinn hluta safnsins ætti að gefa út. Nokkrar atlögur voru síðar gerðar á vegum félagsins að frekari uppskriftum, en því verki lauk ekki. Hér er hafist handa að nýju og stendur til að gefa út heildarsafn skjala Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771, bréf og skýrslur frá almenningi, prestum, sýslumönnum, lögmönnum og öðrum embættismönnum veraldlegrar og andlegrar stéttar, auk allra gagna Landsnefndarinnar sjálfrar. Unnið hefur verið að undirbúningi þessa verks frá árinu 2012 og gefur Þjóðskjalasafn Íslands bréfin út í samstarfi við Ríkisskjalasafnið í Danmörku og Sögufélag. Bréf sem áður höfðu verið gefin út verða endurútgefin í heildarsafninu.

Landsnefndin sjálf

Landsnefndin fyrri var skipuð af konungi 20. mars 1770. Í henni áttu sæti þrír menn: Andreas Holt, „viceraadmand“ frá Osló, formaður nefndarinnar, Þorkell Fjeldsted, lögmaður í Færeyjum, og Thomas Windekilde, kansellíráð og fyrrverandi kaupmaður á Íslandi, en ritari var skipaður Eyjólfur Jónsson (Johnsonius), konunglegur stjörnuskoðari í Kaupmannahöfn. Landsnefndinni var ætlað að kanna almenna landshagi á Íslandi og leggja fram úrbótatillögur um hvað eina sem kynni að verða landinu til gagns og nytsemdar. Áætlað var að nefndarmenn dveldu rúmt ár á Íslandi eða frá vordögum 1770 fram á haust 1771, þar sem þeir skyldu kynna sér allar aðstæður af eigin raun. Aðalbækistöð þeirra á meðan þeir voru á Íslandi var í tukthúsinu við Arnarhól í Reykjav

Skjalasafnið

Í skjalasafni Landsnefndarinnar fyrri eru í heild um 4200 handritaðar síður, bréf, skýrslur og álit. Skjalasafnið er nú varðveitt í Þjóðskjalasafni Íslands á meðal skjala rentukammers, einnar af stjórnardeildum konungs í Kaupmannahöfn, en þar var nefndin stofnuð og þangað skilaði hún gögnum sínum og úrbótatillögum. Skjölin eru að stórum hluta á dönsku enda voru skrifin ætluð embættismönnum konungs í Danmörku. Skjalasafn Landsnefndarinnar var afhent Þjóðskjalasafni Íslands með skjalaskiptum milli Íslands og Danmerkur árið 1928. Þá afhentu Danir Íslendingum mikið magn skjala, einkum úr rentukammeri og danska kansellíinu, er varða sögu Íslands. Þessi höfðinglega afhending hefur allar götur síðan verið grundvöllur að rannsóknum sagnfræðinga á sögu Íslands á fyrri öldum.

Ferðir Landsnefndarinnar

Landsnefndarmenn lögðu af stað með skipi frá Kaupmannahöfn til Íslands 31. maí 1770. Ferðalag þeirra varði í meira en ár og komu þeir aftur til síns heima 12. september 1771. Koma nefndarinnar til Íslands hefur áreiðanlega þótt sæta nokkrum tíðindum og er hennar víða getið í annálum. Töluverð umsvif hafa einnig fylgt nefndinni. Fyrra sumarið réð hún sjö manns í fylgdarlið sitt um landið og síðara sumarið fimm manns. Þá greiddu nefndarmenn ávallt fyrir hestabeit og annan viðgjörning á viðkomustöðum. Ferðareikningur nefndarinnar er áhugaverð heimild um umsvif hennar og samskipti við landsmenn. Mun fleiri bréf skiluðu sér frá almenningi til nefndarinnar á þeim svæðum sem hún fór um en þar sem hún átti ekki viðkomu.